VAN TEXEL NAAR BERLIJN
[ twee schoolreizen, negen jaar verschil ]
Sommige reizen onthoud je vanwege de plek waar je bent geweest. Andere omdat je, wanneer je er jaren later op terugkijkt, ineens ziet wie je toen was.
In 1981 stapte ik in de laatste klas van de lagere school met mijn klasgenoten in de bus naar Texel. Negen jaar later zat ik opnieuw met een groep medeleerlingen in een bus die Groningen uitreed. Dit keer vanaf de MEAO en met Berlijn als bestemming.
Twee schoolreizen naar twee totaal verschillende werelden. En ergens tussen die twee reizen was ik zelf ook veranderd.
DE WERELD WAS EEN EILAND
Texel was in 1981 een avontuur. Voor veel van ons was het de eerste keer dat we zonder onze ouders zo lang van huis waren en alleen dat maakte de reis al bijzonder.
We vertrokken bij De Schakel. De bus vulde zich met gelach, gezang en clubliederen van FC Groningen en via de Afsluitdijk en Den Helder reden we naar de veerboot. Aan de overkant wachtte een eiland dat voor ons gevoel waarschijnlijk een heel andere wereld was.
We sliepen in stapelbedden op een boerderij bij Den Hoorn. Er was corvee, er werd gefietst, gewandeld en gezwommen en meester Wierenga las 's avonds voor voordat uiteindelijk iedereen stil werd. Nou ja, uiteindelijk.
Overdag gebeurde er genoeg. Een grote wip bleek niet berekend op een hele groep schoolkinderen tegelijk en bezweek met een flinke kraak. Bij de meeuwenkolonie ontdekten we vervolgens dat meeuwen een stuk minder vriendelijk worden wanneer je in de buurt van hun nesten komt. Met een stok boven het hoofd probeerden we de aanvallen enigszins op afstand te houden. Andere tijden; waarschijnlijk zouden daar tegenwoordig de nodige formulieren voor moeten worden ingevuld.
We bezochten een jutter, gingen garnalen vissen, bekeken zeehonden en fietsten naar De Slufter en De Koog. Zo nu en dan kregen we bovendien iets wat minstens zo belangrijk was: een beetje vrijheid. Zelf rondkijken, een snackbar in, iets kopen van je zakgeld en niet voortdurend een volwassene naast je hebben die bepaalde wat je moest doen.
Veel stelde die vrijheid waarschijnlijk niet voor, maar wanneer je twaalf bent hoeft vrijheid helemaal niet groot te zijn. Een paar uur zelf door De Koog lopen kan dan al een behoorlijk avontuur zijn.
De week eindigde zoals een schoolreis in die tijd hoorde te eindigen, met een bonte avond. Daarna ging de bagage weer de bus in en reden we terug naar Groningen. Schoolreis voorbij.
NEGEN JAAR
Negen jaar lijkt niet zo lang, totdat je bedenkt wat er in die tijd allemaal kan veranderen. De lagere school werd de middelbare school en uiteindelijk de MEAO. Meesters werden leraren en docenten en een paar gulden zakgeld werd geld waarmee je zelf bepaalde waar je ging eten of wat je 's avonds ging doen.
Degene die op Texel nog in een stapelbed lag te luisteren naar een meester die een verhaal voorlas, liep negen jaar later 's nachts door Berlijn.
Niet alleen ik was veranderd. Ook de wereld zag er inmiddels anders uit en misschien was juist Berlijn daarvan op dat moment wel het duidelijkste voorbeeld.
DE WERELD LAG OPEN
Op zondag 4 november 1990 vertrokken we opnieuw vanuit Groningen. Weer een bus, weer tassen en weer een groep leerlingen en docenten op weg naar een week buiten de gewone schoolmuren.
Maar waar Texel achter de Waddenzee lag, lag Berlijn midden in de geschiedenis.
De Berlijnse Muur was nog geen jaar eerder gevallen en Duitsland was pas 32 dagen weer officieel één land. We kwamen daardoor niet terecht in het Berlijn dat we tegenwoordig kennen, maar in een stad die nog volop bezig was een nieuwe toekomst vorm te geven.
Overal waren de sporen van de scheiding tussen Oost en West nog zichtbaar. Stukken van de Muur stonden er nog en in Potsdam waren nog Sovjetsoldaten aanwezig. Gebouwen, straten en mensen droegen de herinneringen aan een wereld die feitelijk nog maar net was verdwenen.
En daar liepen wij tussendoor. Niet als historici of politieke verslaggevers, maar gewoon als een groep leerlingen uit Groningen die op schoolreis was. Juist dat contrast maakte die week achteraf zo bijzonder.
GESCHIEDENIS OP STRAAT
Op Texel hadden we kennisgemaakt met jutters, meeuwen en zeehonden. Negen jaar later stonden we bij Checkpoint Charlie en zagen we auto's en verborgen ruimtes waarmee mensen hadden geprobeerd vanuit Oost-Duitsland het Westen te bereiken.
We bezochten Plötzensee, waar tegenstanders van het naziregime waren geëxecuteerd, en liepen door de Rijksdag terwijl we verhalen hoorden over oorlog, dictatuur en vervolging. Geschiedenis was daar niet langer alleen iets uit een schoolboek. Je liep er middenin.
Toch bleef het natuurlijk ook gewoon een schoolreis. Voor de lunch kregen we zes Duitse mark, genoeg om bij McDonald's of Burger King iets te halen. Tijdens een speurtocht liepen we kilometers door de stad en in de bioscoop ontdekten we dat Eddie Murphy in Duitsland opeens Duits sprak.
We bezochten de televisietoren, een musical en een televisiestudio. En wanneer het officiële programma erop zat, waren er natuurlijk ook nog de cafés en discotheken. Ook dat hoorde bij Berlijn.
VAN BONTE AVOND NAAR BERLIJNS NACHTLEVEN
Misschien wordt juist daarin het verschil tussen beide reizen het duidelijkst. In 1981 werd de dag afgesloten met voorlezen en later in de week met een bonte avond. In 1990 stonden we 's nachts in een Berlijnse discotheek en liepen we pas tegen drie uur weer het hotel binnen.
Er zaten maar negen jaar tussen, maar wanneer ik de twee reisverslagen nu naast elkaar leg, lijkt het soms alsof ik naar twee verschillende mensen kijk. De jongen voor wie Texel groot genoeg was om een avontuur te zijn en de jongeman die negen jaar later zelfstandig door een miljoenenstad liep die net uit de Koude Oorlog tevoorschijn kwam.
Het vreemde is dat je zo'n verandering op het moment zelf nauwelijks merkt. Je wordt niet op een ochtend wakker met de gedachte dat de kindertijd nu officieel voorbij is. Het gebeurt gewoon, school na school en jaar na jaar.
Totdat je veel later twee oude reisverslagen naast elkaar legt en ineens ziet hoeveel afstand er ondertussen is afgelegd.
TWEE KEER TERUG NAAR GRONINGEN
Beide reizen eindigden uiteindelijk op ongeveer dezelfde manier. De bagage ging weer in de bus, de stoelen werden opgezocht en de weg ging terug naar Groningen.
Na Texel kwam ik thuis met verhalen over een kapotte wip, aanvallende meeuwen, het strand en een week zonder ouders. Na Berlijn kwamen verhalen mee over Oost en West, Checkpoint Charlie, de Muur, Potsdam, de Rijksdag en het Berlijnse nachtleven.
Het waren gewoon twee schoolreizen, maar achteraf waren het ook twee kleine meetpunten in mijn leven. In 1981 ontdekte ik hoe groot de wereld buiten huis kon zijn. In 1990 ontdekte ik hoe groot die wereld werkelijk was — en misschien ook hoe snel hij kon veranderen.
Texel en Berlijn liggen hemelsbreed niet eens uitzonderlijk ver uit elkaar. Voor mij ligt er negen jaar tussen.
En achteraf blijkt dat een behoorlijk grote afstand.
DE REIZEN ZELF
Dit verhaal gaat vooral over wat beide reizen met elkaar verbindt. De oorspronkelijke herinneringen, gebeurtenissen en foto's heb ik uitgebreider bewaard in twee afzonderlijke reisverslagen.
Schoolreis Texel — 1981
De laatste klas van de lagere school. Een week fietsen, strand, corvee, meeuwen, stapelbedden en voor het eerst langere tijd zonder ouders van huis.
Schoolreis Berlijn — 1990
Met de MEAO naar een stad die nog geen jaar na de val van de Muur en kort na de Duitse hereniging midden in een historische verandering zat.